No. 003 · Het nieuwe kasteel van de paus

Een brief uit Châteauneuf-du-Pape

Vorige maand bracht mijn werk me naar Avignon, en op de laatste middag deed ik wat iedereen die wijn drinkt daar vroeg of laat doet: ik reed twintig minuten naar het noorden, parkeerde boven in een klein dorp en liep omhoog naar een kasteel dat er eigenlijk niet meer is.

Wat er op de heuvel boven Châteauneuf-du-Pape staat, is één enkele muur en een gebroken toren, goudkleurig in het avondlicht, met de hele zuidelijke Rhône eronder uitgespreid. Het is een van de beroemdste ruïnes uit de wijnwereld. Het is ook de reden dat de wijn überhaupt bestaat – en het verhaal van hoe het zo gekomen is, is beter dan de meeste romans.

EEN PAUSDOM IN BALLINGSCHAP

In 1309 was Rome geen plek voor een paus. De stad werd verscheurd door rivaliserende adellijke families, en de pas gekozen Clemens V – een Fransman – is er nooit heen gegaan. In plaats daarvan vestigde het pauselijk hof zich in Avignon, aan de oever van de Rhône, en bleef daar het grootste deel van de veertiende eeuw. Zeven pausen op rij bestuurden de Kerk vanuit een Frans rivierstadje. Petrarca, die in de buurt woonde, had er een hekel aan en noemde het Babylon. De pausen zelf vonden het, naar de meeste bronnen, eigenlijk wel prettig.

Ze bouwden ernaar. Het Pausenpaleis in Avignon is nog altijd een van de grootste gotische paleizen van Europa, en wie erdoorheen loopt, begrijpt de ambitie: dit was bedoeld om te blijven. Maar elk hof heeft een plek nodig om 's zomers naartoe te gaan, en elk hof heeft wijn nodig.

JOHANNES XXII EN ZIJN WIJNGAARD

De tweede paus van Avignon, Johannes XXII, koos een heuveltop boven een gelijknamig dorp, een kort ritje te paard naar het noorden. Daar bouwde hij een zomerresidentie – het château neuf, het nieuwe kasteel – en liet hij de hellingen eromheen beplanten met wijnstokken voor de pauselijke tafel. Eeuwenlang was de plek gewoon een van de vele wijndorpen; pas in 1893 nam het officieel de naam Châteauneuf-du-Pape aan. Maar de associatie bleef hangen, en de wijnstokken ook.

Oogst onder het nieuwe kasteel, de stenen al onder de voeten. Illustratie in de stijl van een middeleeuws altaarstuk.

Het kasteel had het zwaarder. Na de Revolutie werd het gebruikt als steengroeve, en in augustus 1944 bliezen terugtrekkende Duitse troepen de donjon op. Wat overblijft, is de muur waar ik naast stond, en die is op de een of andere manier ontroerender dan het geheel ooit had kunnen zijn.

DE STENEN

Het eerste wat je in de wijngaarden opvalt, is dat er bijna geen aarde is. De grond ligt bezaaid met galets roulés – gladde, ronde stenen zo groot als een vuist, die de Rhône in de loop van millennia uit de Alpen heeft meegevoerd. Ze zuigen de hele dag zon op en geven de warmte 's nachts terug aan de wijnstokken, en daarom rijpen de druiven hier zo volledig en zijn de wijnen zo royaal: donker fruit, warme kruiden, garrigue, de geur van de heuvelhelling in de nazomer.

Grenache doet het meeste werk, maar de regels staan een opmerkelijke bezetting toe – dertien druivenrassen in totaal, rood en wit, door elke wijnboer naar eigen inzicht geassembleerd. Dat maakt Châteauneuf minder een recept dan een familieruzie, die jaargang na jaargang wordt voortgezet.

DE REGELS, EN DE SCHOTELS

Het dorp heeft de gewoonte dingen op papier te zetten. In 1923 stelde een plaatselijke wijnboer en jurist, Baron Pierre Le Roy de Boiseaumarié, regels op voor wat Châteauneuf-du-Pape mocht heten – welke grond, welke druiven, hoe rijp. Dat werd het model voor het hele Franse appellationsysteem, en in 1936 hoorde Châteauneuf bij de allereerste wijnen die daarbinnen werden erkend. Kijk naar vrijwel elke fles van nu en je vindt de pauselijke tiara en de gekruiste sleutels van Sint-Pieter in het glas geperst.

En in 1954 vaardigde de burgemeester een decreet uit waarvan ik nog steeds nauwelijks kan geloven dat het serieus bedoeld was: vliegende schotels mochten niet over de gemeente vliegen, er niet landen en er niet opstijgen, en elke schotel die het toch deed, zou in beslag worden genomen. Voor zover bekend heeft nog geen enkele het geprobeerd. De wijngaarden zijn nog altijd volledig vrij van buitenaards verkeer.

WAT IK MEE NAAR HUIS NAM

Ik vertrok met twee flessen en een kleine galet in mijn jaszak; die steen ligt nu op mijn bureau in Kopenhagen. Open je dit najaar een Châteauneuf, trek hem dan vroeg open, schenk hem iets onder kamertemperatuur en geef hem een uur en een lang diner. Het is wijn die precies daarvoor gemaakt is – en om dit verhaal te vertellen aan wie er tegenover je aan tafel zit.

Tot de volgende keer,
Max

The GRAD Journal is een korte brief over het goed schenken van wijn. Hij verschijnt eerst per e-mail; meld je onderaan elke pagina aan om de volgende editie te ontvangen.